حجت بقایی

hojjate baghaei

گفتگو با نشریات تخصصی آب و فاضلاب
ساعت ٤:٤٦ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٢/۱٢/٩   کلمات کلیدی:

http://www.aqualifecenter.ir/fa/module.content_Page.27-03.html


اهمیت بهداشت آب
 بهداشت آب موضوعی بسیار مهم در بهداشت عمومی و مدییت سلامت میباشد. قبل از پرداختن به راه کارهای عملی استحصال، انتقال، بهسازی و توزیع آن لازم است این عنصر حیاتی موثر بر سلامت و مرتبط با توسعه پایدار، شناخته شود.
شناخت آب از نظر کیفیت و کمیت و چگونگی حصول آن قدمی اساسی در جهت بهینه سازی مصرف آن میباشد. اگر چه بیش از سه چهارم کره زمین را آب فرا گرفته است، سهم قلیلی از آب‌های موجود، برای مصارف بهداشتی و کشاورزی، قابل استفاده است. زیرا حدود 3/97 درصد اقیانوس‌ها و 1/2 درصد یخ‌های قطبی و 6/0 درصد دیاچه ها و رودخانه و آب‌های زیرزمینی وجود دارد که حدود 36/0 درصد کل منابع آب میباشد. آب اقیانوس‌ها، دیاها و اغلب دیاچه ها و بسیای از منابع آب زیرزمینی به علت شوی بیش از حد و داشتن املاح معدنی برای مقاصد بهداشتی، کشاورزی و صنعتی، غیرقابل استفاده میباشند.
آب ماده حیاتی است که بطور یکنواخت در سطح کره زمین موجود نمیباشد. در نتیجه بسیای از نقاط کره زمین با کمبود آب مواجه است. حرکت مداوم بخار آب به هوا و برگشت آن به زمین را گردش آب در طبیعت مینامیم
انرژی خورشید باعث تبخیر آب اقیانوس‌ها، رودخانه ها، دیاچه ها و منابع آب سطحی میگردد. بخار آب فشرده شده همراه توده های هوا باعث نگهدای آب در هوا شده و موجب تشکیل ابر باردار یا ذخیره کننده آب میشود یشه گیاهان، آب و رطوبت موجود در خاک را گرفته و از طیق روزنه های تنفسی برگ‌ها به هوا فرستاده و به بخار تجمع یافته در هوا اضافه میشود که در شرایط مناسب به صورت نزولات جوی به زمین برمیگردد.
آب یک عنصر حیاتی است با ویژگیهای قابل توجه و کم نظیر، یکی از مهم تین عناصر شیمیایی میباشد که قسمت اعظم موجودات زنده و محیط زیست راتشکیل میدهد. این ماده 70% گیاهان را تشکیل میدهد. آب فراوان‌تین و بهتین حلال در طبیعت است. آب یک مایع زیست شناختی است که واکنش‌های فیزیکوشیمیایی سوخت و ساز در پیکره موجودات زنده را مقدور و تسهیل مینماید ومحیطی است برای نقل و انتقال مواد در بدن موجودات زنده که علاوه بر نقش موثرآن در متابولیسم، دفع مواد زائد حاصل از فعالیت‌های زیست شناختی موجود زنده را موجب میشود. آب ناشی از تعیق در گرما باعث خنک کردن بدن م یگردد. آب و انیدید کربنیک توسط انرژی خورشیدی در پیکره گیاهان سبز تبدیل به کربوهیدرات یا انرژی شیمیایی میشود.
اگر چه آب خالص در طبیعت یافت نمیشود. اما آب خالص مایعی بیرنگ، بیبو و بی مزه است که دارای نقطه انجماد صفر و نقطه جوش 100 درجه سانتی گراد میباشد ساختار شیمیایی آن به صورت H2O است که به احتمال کمتر از 3/0 درصد آب‌های موجود در طبیعت بر دارنده ایزوتوپ‌های H4O2 ، H6O3 نیز میباشند. آب در چرخه گردش خود قادر است املاح و گازهای موجود در طبیعت را به صورت محلول در آورده و بسیای از آلودگیها را همراه خود به حرکت در آورد. آب باران قبل از رسیدن به زمین ناخالصیهای موجود در هوا نظیر ذرات، گازها، مواد رادیواکتیو و میکروب‌ها را به سطح زمین آورده و در حین حرکت در Ø �مین نیز آلاینده ها را با خود حمل می کند. به علاوه آب‌های جای اغلب دیافت کننده فاضلاب‌ها و مواد زائد ناشی از فعالیت‌های انسانی میباشند.
بسیای از مشکلات بهداشتی کشورهای در حال پیشرفت، عدم برخوردای از آب آشامیدنی سالم است. از آنجایی که محور توسعه پایدار، انسان سالم است و سلامت انسان در گرو بهره مندی از آب آشامیدنی مطلوب میباشد بدون تامین آب سالم جایی برای سلامت مثبت و رفاه جامعه، وجود ندارد. آب از دو بعد بهداشتی واقتصادی حائز اهمیت است. از بعد اقتصادی به حرکت درآورنده چرخ صنعت و رونق بخش فعالیت کشاورزی است. از بعد بهداشتی آب با کیفیت، تضمین کننده سلامت انسان است. آب با شکل ظاهی و با وسعت محتوایی آن دنیای زنده دیگی است.
اگر چه از دید ما پنهان است، اما آب دارای آثار بسیار زیادی در حیات جانداران به ویژه انسان میباشد. آب آشامیدنی علاوه بر تامین مایع مورد نیاز بدن به مفهوم مطلق آن یعنی H2O ، در بردارنده املاح و عناصر ضروی برای موجود زنده و انسان میباشد. کمبود پاره ای از آن‌ها در آب ایجاد اختلال در بدن موجود زنده میکند و منجربه بروز برخی بیمایها میشود.
فقدان ید و فلوئور و ارتباط آن‌ها با گواتر اندمیک و پوسیدگی دندان‌ها به ترتیب بیان کننده این اهمیت است. علاوه بر مواد شیمیایی، موجودات ذره بینی گوناگونی نیز در آب پیدا میشوند که بعضی از آنها بیمای زا بوده و ایجاد بیمایهای عفونی خطرناکی میکنند. بهسازی آب رابطه مستقیمی با کاهش بیمایهای عفونی دارد. بطوی که پس از تامین آب آشامیدنی سالم میزان مرگ از وبا 1/74 درصد، میزان مرگ از حصبه 3/63 درصد، میزان مرگ به علت اسهال خونی 1/23 درصد و میزان مرگ از بیمای اسهال 7/42 درصد کاهش یافت. بنابراین برنامه یزی و هزینه در جهت تامین آب سالم سرمایه گذای قابل تو جهی برای آینده خواهد بود. تهیه و تامین آب آشامیدنی سالم برای جامعه یکی از موثرتین و پایدارتین فنآویها برای ارتقاء سلامت جامعه است.
ناخالصیهای آب
چنانچه آب خالص با ترکیب شیمیایی H2O را اساس مطالعه قرار دهیم ناخالصیهای آن عبارتند از:
1 ـ ناخالصیهای معلق
نظیر ذرات معلق زنده و غیرزنده که در آب به صورت معلق یافت میشوند. این نوع ناخالصی را میتوان در سه گروه، تقسیم بندی و مطالعه نمود.
الف) ذرات معلق زنده بیمایزا مانند عوامل بیمایزای موجد وبا، حصبه، شبه حصبه، انواع اسهال‌ها، تخم انگل‌ها مانند آسکایس و عامل کیست هیداتید و ویروس‌ها، منشاء اصلی این دسته از ناخالصیها فاضلاب شهی و حضور حیوانات اهلی یا وحشی در مجاورت منابع آب میباشد.
ب) ذرات معلق زنده غیربیمایزا مانند باکتیهای ساپروفیت، اغلب جلبک‌ها و تک سلولیهایی که در طبیعت به وفور پیدا میشوند.
ج) ذرات معلق غیرزنده مانند رس، لیمون که ناشی از فرسایش سطح زمین و سطوح آبخیز میباشد.
از نظر فیزیکی ذرات بالا به دو گروه تقسیم میشوند گروهی که در حوضچه های ته نشینی و یا صافیها جدا میشوند و گروهی که برای جدا کردن آن‌ها احتیاج به مواد منعقد کننده است تا از طیق لخته سازی، به ذرات درشت تی تبدیل شده و حذف شوند.
2 ـ ناخالصیهای محلول
این دسته شامل املاح معدنی، ترکیبات آلی و گازهای محلول میباشند که میتوان آن‌ها را به صورت زیر گروه بندی نمود:
الف) املاح محلول معدنی که اغلب به صورت املاح کلسیم، منیزیم، سدیم، آهن، منگنز و000 میباشد که برخی از آن‌ها مصرف آب را محدود مینمایند که در جای خود بحث خواهد شد.
ب) گازهای محلول مانند اکسیژن، انیدید کربنیک، هیدروژن سولفوره، ازت وغیره میباشند و این نوع ناخالصی نیز کیفیت شیمیایی آب را تحت تاثیر قرار داده و ممکن است باعث نامطلوب بودن آن شود.
منابع تامین آب
آب یک منبع حیاتی است که معمولا از محدودیت خاصی برخوردار است آب شیین موجود در محدوده جغرافیایی خاصی تقیبا ثابت و جوابگوی جمعیت محدودی است.
منابع آب مشروب اجتماعات را میتوان به سه دسته تقسیم نمود:
الف) منابع سطحی
آب‌هایی که در قالب آب باران، آب رودخانه، آب دیاچه های طبیعی، آب دیاچه ها یا سدهای ذخیره ای و قنوات در طبیعت موجود هستند و در صورتی که استحصال و بهسازی، نگهدای و بهره بردای آن‌ها با در نظر گرفتن ملاحظات اقتصادی و فنی مقدور باشد به عنوان منبع آب آشامیدنی انتخاب میشوند.
ب) منابع آب زیرزمینی
منابعی نظیر چشمه سارها، آب چاه های کم عمق، چاه های عمیق، چاه های جای و آب حاصل از کانال‌های ساخته شده منابع آب زیرزمینی را تشکیل میدهند.
ج) منابع آب شور
و بالاخره در شرایطی که هیچ کدام از منابع فوق جهت دستیابی به آب شیین مقدور نباشد سومین منبع عبارت خواهد بود از آب دیاها و دیاچه های شور یا آب‌های شور زیرزمینی.
اکثر اجتماعات شهی و روستایی ایران از منابع آب‌های زیرزمینی بهره بردای میکنند. در دو دهه اخیر چندین طرح بزرگ و متوسط انتقال آب‌های سطحی منابع دوردست نیز تهیه و اجراء شده است. منبع اصلی آب آشامیدنی شهرهایی مانند مشهد، شیراز، تبیز، بندر عباس، کرمانشاه، کرمان و بخشی از تهران از منابع آب زیرزمینی است. اغلب روستاهای ایران به روش سنتی و علمی لیکن بعضا غلط از آب زیرزمینی استفاده میکنند. انتخاب منبع آب آشامیدنی اجتماعات چه شهی و چه روستایی، کوچک یا بزرگ مبتنی است بر هزینه تهیه، تصفیه و توزیع آن. لازم است حداقل امکانات فنی اجرایی در حد معقول، وØ �ود داشته باشد، پس با لحاظ نمودن جنبه اقتصادی و بهداشتی منابع احتمالی آب، شناسایی و از بین آن‌ها منبع مقرون به صرفه و مطمئن انتخاب گردد. در هر حال، منبع آب آشامیدنی بایستی درنهایت آب سالم و پاکیزه ای در اختیار مصرف کننده قرار دهد.
آب سالم و پاکیزه
آب آشامیدنی، علاوه بر سالم بودن لازم است پاکیزه نیز باشد. زیرا آب سالم وکدر یا بامزه نامطلوب و داشتن رنگ، ممکن است مورد اعتراض مصرف کننده قرار گرفته و مصرف کننده به طرف آب به ظاهر پاکیزه ای گرایش پیدا کند که از نظر کیفیت شیمیایی و میکروبی، نامطلوب باشد. آب سالم آبی است که حتی در درازمدت مصرف آن خطی برای مصرف کننده ایجاد نکند. توصیه میشود آب آشامیدنی نه تنها کاملا سالم باشد بلکه باید \" پاکیزه\" یعنی مورد پسند مصرف کننده هم باشد.چنین آبی را میتوان \" پذیرفتنی\" یا \" نوشیدنی\" تلقی نمود. آب آشامیدنی از طیق تعیین کیفیت فیزیکوشیمیایی ومیکروب شناختی ارزیابی وانتخاب میگردد.
ویژگیهای آب سالم
1 ـ عای از عوامل زنده بیمایزا باشد2 ـ عای از مواد شیمیایی زیان آور باشد3 ـ بدون رنگ و بو، و طعم مطبوع داشته باشد4 ـ قابل استفاده برای مصارف خانگی باشد
آبی که یک یا دو مورد از ویژگیهای فوق را نداشته باشد (بویژه مورد یک و دو) آن را آلوده و برای شرب غیرقابل مصرف میدانند.
آلودگی آب
آب خالص مطابق ساختمان شیمیایی آن به هیچ وجه در طبیعت وجود ندارد، لیکن انواع ناخالصیها به صورت حل شده، معلق یا بینابینی با خود دارد. که در بخش ناخالصیهای آب آمده است. جنبه وخیم تر، آلودگی آب ناشی از فعالیت‌های انسانی است مانند شهرنشینی و صنعتی شدن.
تعیف آب آلوده
آبی که دارای عوامل بیمایزای عفونی یا انگلی، مواد شیمیایی سمی، ضایعات و فاضلاب خانگی و صنعتی باشد را آب آلوده گویند. آلودگی آب از فعالیت‌های انسانی، نشات میگیرد. منابع آلاینده آب عبارتند از:
الف) گندآب که عوامل زنده بیمایزا و مواد آلی تجزیه پذیر را در بردارد.
ب) مواد زائد تجای و صنعتی در بر دارنده عوامل سمی از نمک‌های فلزی یا مواد شیمیایی پیچیده مصنوعی.
ج) آلاینده های کشاورزی نظیر کودها و آفت کش‌ها.
د) آلاینده های فیزیکی مانند گرما (آلودگی حرارتی) و مواد پرتوزا.
آلودگی را میتوان به عنوان یک تغییر نامطلوب در خواص فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی آب تعیف کرد که باعث به خطر انداختن سلامت، بقاء و فعالیت‌های انسان یا سایر موجودات زنده میشود. آلودگی از نظر پایدای نیز قابل بررسی و مطالعه است. لذا از این دیدگاه دو نوع آلودگی وجود دارد. آلودگی قابل انحطاط و آلودگی غیرقابل انحطاط.
آلوده کننده قابل انحطاط را میتوان تجزیه کرد، از بین برد و یا برای برخی فعالیت‌ها مصرف نمود. از این طیق حد قابل پذیرش آلودگی را میتوان طی مراحل طبیعی یا با روش‌های مهندسی (سیستم‌های تصفیه) نقصان داد. البته در صورتی که سیستم تحت تاثیر شوک ناشی از آلاینده، شکست نخورده باشد یا به عبارتی آلودگی لبیز نگردد. این دسته خود به دو گروه تقسیم میشوند قابل انحطاط تند و کند، آلوده کننده های قابل انحطاط تند، نظیر فاضلاب انسانی وزائدات حیوانی و کشاورزی، معمولا خیلی سیع قابل تجزیه اند.
آلوده کننده های قابل انحطاط کند، مانند د.د.ت و بعضی از مواد رادیواکتیو به کندی تجزیه میشوند به هرحال اجزای آن‌ها یا کاملا تجزیه شده و یا به حدّ غیرقابل ضرر کاهش مییابند. آلوده کننده های غیرقابل انحطاط از راه های طبیعی تجزیه نمیشوند. نمونه چنین آلوده کننده هایی عبارتند از جیوه، سرب، ترکیبات آلی ‌هالوژنه ها، دیوکسین‌ها و بعضی از پلاستیک‌ها.
آلودگی آب از نظر منشاء
آلودگی با منشاء زیست شناختی نظیر
الف) باکتیها: وبا، حصبه و اشباه آن، اسهال خونی باکتیال، اسهال به علت اشیشیاکولی، لپتوسپیروزیس و بیمای ناشی از یرسینیا آنتروکولیتیکا و ناراحتی گوارشی ناشی از کمپیلوباکترها.
ب) ویروس‌ها: هپاتیت‌های ویروسی، فلج اطفال، بیمایهای ناشی از ویروس‌های کوکساکی، اکو و گاستروآنتیت ویروسی.
ج) پروتوزوئرها: آمیبیازیس، ژیاردیازیس، بالانتیدیازیس، نگلیافاولی مولد مننگوآنسفالیت آمیبی و اکانتاموبای عامل مننژیت و ناراحتی تنفسی.
د) کرم‌های انگلی: شیستوزومیازیس، بیمای خارش شناگران، آسکایازیس، هیداتیدوز، دراکونکولوس، بیمای ناشی از کرم قلابدار و کرم نوای ماهی.
ه) سموم تولیدی از سیانوباکتیها: سمومی که ایجاد ناراحتی کبدی میکنند، این سموم توسط میکروسیستیس، اسیلاتویا، آنابنا و نودولایا که مسمومیت کبدی ناشی از آن‌ها طی 24 ساعت پس از خوردن، فرد را از پای در میآورد.
میکروارگانیسم‌هایی که از طیق آب آلوده به انسان منتقل میشوند و دارای اهمیت چشمگیر بهداشتی هستند در جدول شماره 1 آمده است. در این جدول نیز برخی از میکروارگانیسم‌های فرصت طلب که در افراد با نقص ایمنی نظیر کودکان، سالمندان و یا بیماران HIV مثبت ممکن است ایجاد ناراحتی کنند، ذکر شده است. در صورتی که ارگانیسم‌های فرصت طلب، با تراکم زیادی در آب باشند موجب عفونت‌های مختلفی در پوست، مخاط، چشم، گوش، بینی و گلوی افراد حساس یا با مقاومت پایین میگردند. مثال بارز این میکروارگانیسم‌ها پسودومونا آئروژینوزا و گونه های فلاوباکتیوم، آسینتوباکتر، کلبسیل ا، سراتیا، آئروموناس و . . . میباشد.